پیدا کردن رابطه علی بین متغیرهایی که می‌توان دست کاری کرد (آزمایشی)

طرح‌های آزمایشی به طرح‌هایی گفته می‌شود که در آنها امکان کنترل کامل و نمونه گیری و جایگزینی آزمودنی‌ها در شرایط مختلف آزمایشی وجود دارد. به عبارت دیگر، این طرح‌ها تمام منابعی که اعتبار درونی طرح‌های پژوهشی را به مخاطره می‌اندازند، کنترل می‌کنند.

طرح‌های آزمایشی به گونه‌های مختلف تدوین و به کار برده می‌شوند. در ادامه نمونه‌هایی از طرح‌های پر کاربرد معرفی می‌شوند.

طرح پس آزمون با گروه کنترل

در این طرح، آزمودنی‌ها به صورت کاملا تصادفی انتخاب و با همین روش در گروه‌های آزمایش و کنترل جایگزین می‌شوند (حداقل یک گروه آزمایش و یک گروه کنترل). به این معنی که یکی از آن دو گروه به صورت تصادفی در معرض متغیر آزمایشی قرار داده می‌شود و دیگری به عنوان گروه گواه یا کنترل انتخاب و متغیر آزمایشی برای آن اجرا نمی‌شود. در پایان، متغیر وابسته در هر دو گروه به وسیله پس آزمون مورد اندازه‌گیری قرار می‌گیرد.

طرح مورد بحث توانایی کنترل عواملی مانند رخدادهای همزمان با اجرای تحقیق و رشد را دارد. بعلاوه، چون گروه‌ها به صورت تصادفی انتخاب و جایگزین می‌شوند، گزینش، بازگشت‌های آماری و کنش متقابل بین گزینش و رشد نیز کنترل می‌شود.

طرح پس آزمون با گروه کنترل ممکن است برای بیش از دو گروه مورد استفاده قرار گیرد. بدین ترتیب که دو یا چند متغیر آزمایشی اجرا شود، در نتیجه تعداد گروه‌ها به سه یا بیشتر افزایش پیدا می‌کند. آزمودنی‌ها در این شرایط به صورت تصادفی انتخاب و در گروه‌ها جایگزین می‌شوند. سپس تاثیر متغیرهای آزمایشی به وسیله مقایسه عملکرد گروه‌ها اندازه‌گیری می‌شود.

T2 X RE
T2 RC

طرح پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل

این طرح با افزودن پیش آزمون به طرح پس آزمون با گروه کنترل شکل می‌گیرد. در این طرح، آزمودنی‌ها به صورت تصادفی انتخاب و به کمک همین روش در گروه‌های مختلف جایگزین می‌شوند. سپس قبل از اجرای متغیر مستقل، آزمودنی‌های انتخاب شده در هر دو گروه به وسیله پیش آزمون مورد اندازه‌گیری قرار می‌گیرند. نقش پیش آزمون در این طرح، اعمال کنترل (آماری) و مقایسه است. در نتیجه تعیین اینکه تغییر ایجاد شده ناشی از اجرای متغیر آزمایشی بوده است یا عوامل دیگر، امکان پذیر خواهد بود. ساده‌ترین شکل طرح پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل از دو گروه تشکیل شده است.

T2 X T1 RG1
T2 T1 RG2

طرح چهارگروهی سولومون

سولومون در سال 1949 طرح ساده‌ای را مطرح می‌کند که از ترکیب طرح پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل و طرح پس آزمون با گروه کنترل به وجود می‌آید.

یکی از عواملی که اعتبار بیرونی هر طرحی را به مخاطره می‌اندازد، کنش متقابل بین پیش آزمون و رفتار مورد آزمایش یا متغیر مستقل است. چنانچه پیش آزمون موجب هشیار شدن آزمودنی‌ها شود، یافته تحفیف فقط به آن دسته از آزمودنی‌هایی که در طرح مشارکت داشته‌اند قابل تعمیم است، در صورتی که هدف هر پژوهش علمی تعمیم نتایج پژوهشی به جامعه‌ای است که نمونه از آن انتخاب شده است. تدوین طرح چهارگروهی سولومون صرفا به خاطر کنترل مواردی است که در آنها پیش آزمون موجب هشیاری آزمودنی‌ها نسبت به متغیر آزمایشی می‌شوند. در طرح مورد بحث، دو گروه آزمایش و دو گروه کنترل وجود دارد و هر چهار گروه در پایان آزمایش با آزمونی یکسان، اندازه‌گیری می‌شوند. در این طرح تمام آزمودنی‌ها به صورت تصادفی انتخاب شده و به همین روش در گروه‌ها جایگزین می‌شوند.

T2 X T1 RG1
T2 T1 RG2
T2 X RG3
T2 RG4